tomaszowski informator tygodniowy
Ogłoszenia
Wyróżnione
PEDIATRA A. ŚMIETANKA. Wizyty domowe, tel. 44 ...
czytaj dalej »

KARDIOLOG dziecięcy prof. doc. dr hab. med. JERZY ...
czytaj dalej »

NAPRAWA AGD - lodówki, zamrażarki, pralki ...
czytaj dalej »
 
Kultura

 Wielka wojna - zostały tylko groby

 

Zupełnie niezauważalnie mijają kolejne rocznice wybuchu I wojny światowej, zwanej do czasu II wojny, "wielką".
Datę 1 sierpnia 1914 r., dzień wypowiedzenia przez Niemcy wojny Rosji przyćmiewa inne wydarzenie o 30 lat późniejsze - wybuch powstania warszawskiego. A przecież tamta wojna 1914-1918 przyniosła Polsce wolność po 123 latach zaborczej niewoli. Rocznica powstania warszawskiego, którego celowość ciągle wzbudza kontrowersje wśród historyków, przypominana jest szeroko. Wojna, w wyniku której wiele państw na kontynencie europejskim odzyskało niepodległość, odeszła w zapomnienie. Nie jest celem lokalnej gazety przypominanie tamtej wojny, to można znaleźć w podręcznikach historii. Nas interesują zdarzenia związane z nią na naszym terenie. A było tych zdarzeń wiele i to brzemiennych w skutki, choć raczej wokół Tomaszowa niż w samym mieście, które fizycznie nie ucierpiało, za to gospodarczo - bardzo.
Wojna na teren obecnego powiatu tomaszowskiego przyszła późną jesienią 1914 r., kiedy front po tzw. Bitwie Łódzkiej stanął na linii Pilicy. Wcześniej Tomaszów i okolice przechodziły kilka razy z rąk do rąk uczestników konfliktu, co w zasadzie nie powodowało strat, a tylko chaos. Administracja rosyjska uciekła już w sierpniu, a z nią bank, służby policyjne, sąd. Władze w mieście przejął Komitet Obywatelski. Po zajęciu miasta 7 lub 17 grudnia 1914 r. (źródła podają różne daty) okupant niemiecki wprowadził zarząd cywilny z niemieckim burmistrzem, który wykonywał polecenia władz wojskowych.
Stanął przemysł, okupant grabił wszystko co miało znaczenie dla dalszego prowadzenia wojny. Miasto, po wyparciu Rosjan na wschód otoczyły tereny okupywane przez Austrię, co odcięło tomaszowian od zaopatrzenia w żywność. Zapanował głód. Wiele rodzin zostało bez dorosłych mężczyzn zmobilizowanych do rosyjskiej armii. Obniżył się poziom sanitarny, co i rusz wybuchały epidemie tyfusu. Jedyny niewielki tomaszowski szpital w okresie walk na przełomie 1914/15 roku zajęło wojsko. W mieście działało początkowo tylko dwóch lekarzy, a gdy tyfus zabrał jednego z nich Sołowiejczyka, został tylko dr Michał Biernacki, mający do pomocy szczupły personel medyczny.
Jeszcze gorzej przedstawiała się sytuacja na wsiach, szczególnie w okresie walk frontowych na linii Rawki i Pilicy. Za Pilicą aż do Nowego Miasta byli Rosjanie. Zima 1914/15 to walki pozycyjne, szczególnie ciężkie w rejonie Inowłodza. Wycofujący się Rosjanie zniszczyli wszystkie mosty (również na rzece Czarnej na drodze do Spały). Inowłódz w wyniku walk został prawie kompletnie zniszczony. Spała i Tomaszów leżące na bezpośrednim zapleczu walk pełniły rolę kwaterunkową. Budynki carskiej rezydencji zajęli niemieccy sztabowcy i lazarety. Na lazaret wojskowy zmieniono budynki obecnych I LO i ZSP nr 2. Pomiędzy szpitalem św. Stanisława (obecnie Centrum Kształcenia Ustawicznego a wcześniej "medyk") a budynkiem (obecnego "gastronomika") Niemcy postawili szereg baraków szpitalnych, do których zwożono rannych i chorych z frontu. Prowizoryczny lazaret funkcjonował również w Lubochni.
Na potrzeby budowy wojskowych umocnień wycinano okoliczne lasy. Również ludność trzebiła drzewostan na opał. Wojsko wybiło liczną w spalskich lasach, carskich terenach łowieckich, zwierzynę. Wiosną 1915 r. front przesunął się na wschód, ale w Tomaszowie i Spale długo jeszcze funkcjonowały lazarety i lecznice rehabilitacyjne, zostały cmentarze. Wojenny cmentarz, gdzie chowano poległych został utworzony w Inowłodzu, dzisiaj zostały nikłe jego ślady. W Tomaszowie w lesie za miastem (obecnie teren jednostki wojskowej) utworzono duży cmentarz wojenny, gdzie grzebano zmarłych w tomaszowskich lazaretach, o czym świadczą daty na nagrobkach sięgające nawet 1916 r. Również duże kwatery wojskowe powstały na cmentarzu rzymskokatolickim przy murze od strony cmentarza żydowskiego. Dzisiaj z tej kwatery został jej mały fragment. Duża kwatera wojenna była (jeszcze po II wojnie światowej) na cmentarzu ewangelickim pod murem oddzielającym go od części katolickiej. Obecnie po tamtych pochówkach nie ma tam śladu, zajęły je groby współczesne. Niewielki cmentarzyk z okresu I wojny istnieje w centrum Lubochni, na lewo od kościoła.
Zagadkową sprawą jest cmentarz wojenny w Spale. Są wiarygodne przekazy, że tam istniał. Jak piszą Małgorzata i Juliusz Szymańscy w książce "Wojenna Spała" cyt. "W pobliżu pałacu urządzono cmentarz wojskowy na którym chowano zmarłych z miejscowego szpitala. W 1916 r. spoczęli tu żołnierze ekshumowani z przydrożnych mogił". Cmentarz ten zlikwidowano w czasach prezydentury Stanisława Wojciechowskiego. W książce Szymańskich jest także reprodukowana fotografia pomnika z tego cmentarza. O cmentarzu w Spale, ale również w Teofilowie i Królowej Woli pisze też Hanna Szwankowska w wydanej 1992 r. książeczce "Spała ? wczoraj i dziś". I w Spale, Królowej Woli, i w Teofilowie nie ma śladu po wojskowych pochówkach. Gdzie przeniesiono szczątki żołnierzy? Niemcy przyznali się, że w rejonie walk na linii Pilicy stracili 60 tys. żołnierzy. O stratach rosyjskich nic nie wiadomo. Jednakże na zachowanych nagrobkach na cmentarzach w Tomaszowie i Lubochni są napisy świadczące, że spoczywają pod nimi Rosjanie i poddani cesarstwa austro-węgierskiego i oczywiście żołnierze armii niemieckiej. Wśród tych wszystkich nagrobków nietrudno znaleźć polsko brzmiące nazwiska, wszak Polacy służyli w armiach wszystkich trzech zaborców. Ilu Polaków straciło życie w I wojnie, a walczyli na wszystkich jej frontach, tego nie wiadomo. W statystyce tego nie ma a i w pamięci kolejnych pokoleń czas zaciera tamte straty i ślady wielkiej wojny.






Jan Pampuch   

Artykuł ukazał się w wydaniu nr 32 (1203) z dnia 9 Sierpnia 2013r.
 
Kontakt z TIT
Tomaszów Mazowiecki - baza wiedzy Biuro ogłoszeń
ogloszenia@pajpress.com.pl

Tomaszów Mazowiecki - baza wiedzy Dział reklamy
tel: (44) 724 64 17 wew. 28

Tomaszów Mazowiecki - baza wiedzy Redakcja
tel: (44) 724 24 00
redakcja@tomaszow-tit.pl
Artykuły
Informator