tomaszowski informator tygodniowy
Ogłoszenia
Wyróżnione
Sprzedaż Choinek Świątecznych. Tomaszów ul. ...
czytaj dalej »

REMONTY, KOMPLEKSOWE WYKOŃCZENIA WNĘTRZ, glazura, ...
czytaj dalej »

SKUP AUT, kupię każde auto uszkodzone, rozbite ...
czytaj dalej »
 
Różności

 Kaczka, Piekło, Wilanów

 
Tomaszów dzielnicowy cz. 3



Rysunek przedstawiający widok ogólny wilanowskiej fabryki
z albumu wydanego w 1936 r. na 25-lecie TFSJ



Kontynuując przedstawianie i przypominanie dzielnic (osiedli, części) Tomaszowa dzisiaj przedstawimy rejon miasta położony w północno-wschodniej jego części.

Kaczka
Jak pisze Ryszard Rosin w rozdziale Osadnictwo w wydanej w 1980 r. monografii ?Tomaszów Mazowiecki. Dzieje miasta?, Kaczka pojawia się na mapach królewszczyzn w 1789 r. na południu od ujścia Wolbórki do Pilicy, jako przysiółek. W 1915 r., gdy do Tomaszowa włączono nowe tereny, określano ją jako osadę graniczącą z miastem. Natomiast Tadeusz Nowak, autor rozdziału Dzieje Lubochni i wsi okolicznych do schyłku XVIII w. zamieszczonym w monografii ?Dzieje Lubochni? wydanej w 2011 r. pisze o młynie położonym nad rzeką Lubochenką, w którym mełł zboże młynarz z nazwiskiem Kaczka, odnotowany w księgach parafialnych w 1656 r. I to jest najpewniej pierwsza wzmianka o Kaczce, jako osadzie młyńskiej (młynczysku), która wzięła swoją nazwę od nazwiska młynarza. O młynarskich początkach Kaczki świadczyć też mogła główna ulica (wsi, a potem części miasta) Młynarska i druga ul. Stawowa biegnąca brzegiem stawu istniejącego do połowy XX w., nad którym to stawem był prawdopodobnie ów młyn Kaczki. Ten wspomniany wyżej Nowak przypisuje młyn Kaczka do leżących w pobliżu Luboszew. Młyn ów w 1765 r. ?Pustkami stoi? i nie został odbudowany, jak pisał dalej T. Nowak.
W kolejnym rozdziale tenże autor przytacza w wykazie właścicieli dóbr ziemskich sporządzonym w 1857 r. sukcesorów Abrahama Elbingera, w których władaniu było 210 mórg (ok. 120 ha) ziemi we wsi Kaczka. Rozwój Kaczki, jako wsi wiąże się niewątpliwie z uprzymysłowieniem jej sąsiedztwa. Tym uprzymysłowieniem było uruchomienie obok Kaczki wydobycia i wypału wapna oraz pozyskiwania węgla drzewnego, smoły i pochodnych tego procesu. Wydobycie i wypał wapnia umiejscowione były u ujścia Wolbórki do Pilicy. Odnotowano to miejsce w protokułach lustracyjnych królewszczyzn w 1789 r. pod nazwą

Piekło
Było w tym rejonie również Piekiełko. W tymże protokóle zapisano także istnienie karczmy Piekło, którą arendował Żyd Nafta Karczmarz. Dochody z tej karczmy czerpała na rzecz rosyjskiego zaborcy ekonomia w Lubochni. Są też wzmianki w literaturze, że na brzegu Pilicy było miejsce załadunku produktów z wapienników i smolarni na jednostki pływające celem spławu do odbiorców.
Może zastanawiać skąd nazwa Piekło i Piekiełko, które funkcjonowały do czasu likwidacji dzielnicy. Przypuszczać można, że z powodu ogni i dymów wydobywających się z pieców wapienniczych i smolarni, choć inne przypuszczenia mają związek z karczmą, która cieszyła się złą sławą. Tak czy owak Piekła (jako osady) już nie ma a położone było za torami biegnącymi do Spały w stronę Wolbórki. W rejonie tym powstała oczyszczalnia ścieków, kiedyś wistomowska, dzisiaj miejska. Kaczka rozciągała się od rzeki Czarnej do granicy lasów spalskich i od Wolbórki (razem z Piekłem) do końca ul. Piaskowej. Zabiegi o przyłączenie Kaczki do Tomaszowa trwały od końca XIX w. Sprzeciw stawiała gmina Lubochnia, która czerpała duże dochody z podatków od nieruchomości rozrastającej się osady. Stało się to dopiero w 1949 r. Kres Kaczki zaczął się w latach 60. XX w., gdy zapadła decyzja o likwidacji dzielnicy ze względów na szkodliwe oddziałowanie chemicznych wyziewów fabryki sztucznego jedwabiu. Trwało to kilka lat do całkowitej likwidacji Kaczki, jako osiedla mieszkaniowego. Dzisiaj do dzielnica przemysłowa z wyjątkiem budynku socjalnego, na który zamieniono dawną szkołę podstawowa nr 10.

Wilanów
Osada przemysłowa Wilanów powstała w 1852 r. ?Przy nowomenklaturze Piekło?, jak pisze w monografii Tomaszowa Alojza Żebrowska. Fabrykanci Fryderyk Bayer (Bajer) i Eduard Hentschke zbudowali nad rzeką Czarną fabrykę sukienniczą. Do napędu maszyn wykorzystywano siłę wody spiętrzonej w staw rzeki. Różne były losy tej fabryki, aż w 1910 r. zainteresowali się Wilanowem przedsiębiorcy szukający miejsca na fabrykę sztucznego jedwabiu, którzy wykupili podupadłą fabrykę włókienniczą. Wilanów do 1915 r. był osobną osadą położoną za torami kolejowymi do rzeki Czarnej, gdzie zaczynała się Kaczka. Burzliwy rozwój Wilanowa (ale i Kaczki) związany był właśnie z TFSJ (później TZWS, ZWS Wistom). Wilanów podupadł, gdy upadł Wistom, choć powoli przemysł już innego typu odradza się na tym terenie. Zostały też w Wilanowie trzy budynki wielorodzinne, ma tam siedzibę oddział Archiwum Państwowego, a dawny blask odzyskuje pofabrykancki pałacyk. Do Wilanowa zaliczano też niewielką enklawę kilku domów mieszkalnych należących do fabryki jedwabiu zwaną Wenecją. Położona była przy ul. Żelaznej, pomiędzy torami kolejowymi, a terenami fabryki. Do Wenecji wrócimy, gdy będziemy pisać o Gustku.


Jan Pampuch   

Artykuł ukazał się w wydaniu nr 32 (1151) z dnia 10 Sierpnia 2012r.
 
Kontakt z TIT
Tomaszów Mazowiecki - baza wiedzy Biuro ogłoszeń
ogloszenia@pajpress.com.pl

Tomaszów Mazowiecki - baza wiedzy Dział reklamy
tel: (44) 724 64 17 wew. 28

Tomaszów Mazowiecki - baza wiedzy Redakcja
tel: (44) 724 24 00
redakcja@tomaszow-tit.pl
Artykuły
Informator